Een etnische benaming is meer dan alleen een woord. Het is een aanduiding die vertelt waar iemand vandaan komt, tot welke groep iemand behoort of welke culturele achtergrond iemand heeft. Zulke namen bestaan in elke taal en voor elk land ter wereld, maar ze roepen ook vragen op. Wanneer is een naam neutraal? Wanneer is hij beledigend? En hoe zijn die namen eigenlijk ontstaan?
Hoe volksnamen ontstaan
De meeste volksnamen zijn gebaseerd op de naam van een land of regio. Inwoners van Nederland heten Nederlanders, inwoners van Duitsland heten Duitsers. Dit klinkt eenvoudig, maar in de praktijk werkt het niet altijd zo rechtlijnig. Neem Niger, een land in West-Afrika. De inwoners heten officieel Nigerijnen. Toch weten veel mensen dat niet, mede omdat de naam verwarring wekt met Nigeria, een buurland. Inwoners van Nigeria heten Nigerianen. Twee landen met bijna dezelfde naam, maar met duidelijk andere aanduidingen voor hun bewoners. Dit soort verwarring laat zien hoe taal en geografie soms botsen. Volksnamen worden ook beïnvloed door de taal van het land zelf. In het Frans heet een inwoner van Niger een “Nigérien”, terwijl hetzelfde woord in het Nederlands dus “Nigerijns” of “Nigerijn” wordt. Vertalingen en aanpassingen aan de klanken van een taal zorgen ervoor dat één en dezelfde nationaliteit in verschillende landen anders klinkt.
Etnische groepen binnen één land
Niet iedereen binnen een land behoort tot dezelfde etnische groep. Niger is daar een goed voorbeeld van. De bevolking bestaat uit meerdere groepen, waaronder de Hausa, de Songhai, de Djerma en de Toeareg. Elk van deze groepen heeft een eigen taal, eigen gewoonten en een eigen naam. Zulke groepsaanduidingen zijn ook een vorm van etnische naamgeving, maar dan niet gekoppeld aan een staatsgrenzen, maar aan een gedeelde afkomst en cultuur. Dit geldt voor vrijwel elk land ter wereld. In België wonen Vlamingen en Walen. In Spanje zijn er Catalanen en Basken. In China zijn er naast de Han-Chinezen tientallen andere volken, elk met een eigen naam. Het onderscheid tussen een nationaliteit en een etnische afkomst is belangrijk: iemand kan Belgisch zijn als nationaliteit, maar zich Vlaming voelen als etnische identiteit. Die twee lagen bestaan naast elkaar.
Wanneer een naam gevoelig ligt
Sommige volksnamen zijn beladen door de geschiedenis. Bepaalde termen die vroeger gewoon in woordenboeken stonden, worden nu als kwetsend of beledigend ervaren. Dat komt vaak omdat zulke woorden werden gebruikt in de context van kolonialisme, slavernij of discriminatie. De naam die een groep mensen aan zichzelf geeft, verschilt soms sterk van de naam die buitenstaanders gebruikten. Zo geven veel inheemse volken in Noord-Amerika de voorkeur aan de naam van hun eigen stam boven de overkoepelende term “indianen”, een naam die zij zelf nooit hebben gekozen. In Nederland is er ook discussie geweest over termen als “allochtoon” en “autochtoon”. Die woorden zijn officieel vervangen door neutralere omschrijvingen, omdat ze door veel mensen als stigmatiserend werden ervaren. Taal verandert mee met de maatschappij, en wat gisteren normaal was, kan vandaag anders worden ervaren.
De juiste naam gebruiken in de praktijk
Respect begint bij de juiste naam. Wie schrijft over mensen uit een bepaald land of een bepaalde groep, doet er goed aan even op te zoeken welke aanduiding gangbaar en geaccepteerd is. Dat geldt voor journalisten, maar ook voor scholieren die een werkstuk schrijven of mensen die een bericht plaatsen op sociale media. Bij twijfel is de naam die de groep zelf gebruikt altijd een veilige keuze. Databases zoals Wikipedia geven per land en per volk de officiële volksnaam, ook wel demoniem of demoniemhoudend naamwoord genoemd. Dat is de formele term voor een aanduiding van de inwoners van een bepaalde plaats. Steden, provincies en landen hebben allemaal zulke aanduidingen. Iemand uit Amsterdam is een Amsterdammer, iemand uit de provincie Utrecht is een Utrechter. Het lijkt simpel, maar achter elk van die namen zit een stukje taalgeschiedenis en culturele identiteit.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een nationaliteit en een etnische afkomst?
Nationaliteit verwijst naar het land waarvan iemand staatsburger is. Etnische afkomst gaat over de culturele en historische groep waartoe iemand behoort. Die twee hoeven niet hetzelfde te zijn. Iemand kan de Nederlandse nationaliteit hebben en toch een Somalische etnische achtergrond hebben.
Hoe noem je de inwoners van Niger correct?
De inwoners van Niger, het land in West-Afrika, heten in het Nederlands Nigerijnen. Dit is anders dan Nigerianen, wat de aanduiding is voor inwoners van Nigeria. De twee landen liggen naast elkaar en hebben namen die sterk op elkaar lijken, maar de volksnamen zijn duidelijk verschillend.
Wat is een demoniem?
Een demoniem is de officiële taalkundige term voor een woord dat inwoners van een bepaalde plaats aanduidt. Zo is “Fransman” de demoniem voor iemand uit Frankrijk en “Amsterdammer” de demoniem voor iemand uit Amsterdam. Elk land, elke stad en elke regio heeft zo’n aanduiding.
Waarom veranderen volksnamen soms in de loop van de tijd?
Volksnamen veranderen omdat taal en maatschappij samen evolueren. Woorden die vroeger neutraal klonken, kunnen door historische gebeurtenissen een negatieve lading krijgen. Omgekeerd kunnen nieuwe termen ingeburgerd raken omdat ze beter passen bij hoe een groep zichzelf ziet. Officiële instanties, zoals overheden en taalinstituten, passen hun richtlijnen daar soms op aan.
